Laudioko lehen hiri- eta industria-irudiaren atzean, udalerriaren erdigunetik 5km ingurura dagoen altxorra dago. Ermualde, balio handiko ingurune natural batean dago, bai paisaiari dagokionez, bai botanikari dagokionez. Gainera, garrantzi handiko ondarea eta elementu historiko ugari ditu. Monumentu Multzo gisa izendatu zen 2002an, Euskal Kultura Ondarearen Inbentario Nagusiko Kultura Ondasun kategorian, eta, ondorioz, bereziki babestua dago.

Historiaz beteriko ingurunea da; Erdi Aroko banderizoak eta jauntxo feudalak; karlistadetako gertaerak, gerra zibiletako lubakiak eta kontrabandistak ibili ziren bideak ezagutu zituen. Zalantzarik gabe, gure lurraren historia kontatzen duen harribitxia da, eta, aldi berean, atseden hartzeko, artea miresteko eta gozatzeko, haren historia ezagutzeko, mendi-ibilaldiak hasteko edo, besterik gabe, inguruetatik paseatzeko aukera ematen du.

Bertara iristeko, Ugarte auzotik hasten da igoera, santutegia eta Isusi auzoa adierazten duten seinaleen bidez. Multzora eldu baino lehen topatzen den elementua honakoa da:

San Antonio baseliza

Santa Apoloniari eta San Antoniori eskainitako apaltegia, XVIII.mendean eraikia. Egia esan, Santa Apoloniakoa da baseliza -San Antonio izenez ezagunagoa den arren-, limosnariaren eta apaltegiaren arteko hibridoa, santutxo izenarekin ere ezagunak, oinezkoari “24 ordu/365 egun” zerbitzua eskaintzeko, inoren laguntza behar izan gabe. Horregatik daude irekita, balaustrada ezaugarritsuez babestuta.

Oinatza

Santutegi nagusiaren inguruko harri batean zuloa zegoen (apaltegiaren albo batean, oinatzaren moduko arraildura zuen harria). Herriko jendearen siniskera zen Ama Birjinaren oinatza zela, eta ahoa Santa Luzia baselizako iturriko urez betetzen bazuten eta behin harriaren gainera isurtzen bazuten, urtebetean haginetako minetik babesteko ahalmena
egozten zioten. Supertxeriei amaiera emateko, erauzi eta baseliza honetara eraman zuten. 

Bertara hurbilduta, topatzeko gai izango al zara?

Aurrera jarraitzean, ezkerretara dauden baserri batzuen ondoren, iturri hori dago. Eskuinean, bigarren eraikuntza dago, Multzo Monumentalaren barneko lehena:

Santa Luzia baseliza

XV. eta XVI.mendeen artean eraikitako baseliza txiki bat da, Santa Luziari eskainia. Ermuko Andra Mari Santutegiaren ondoko eraikina da. Horrela, Santa Luziaren irudia santutegi barrutik ondoko ermitara aldatu zen, Andra Mariaren irudiari protagonismo handiagoa emateko asmoz.

Hala ere, kokapen berriarekin badirudi sirakusar santuaren aldeko benerazioak behera egin beharrean, eremu zabal bateko elizkideen artean ospea irabazi zuela, bere omenez oraindik ere ospatzen den erromeria ospetsuaren ondorioz, milaka erromes joaten baitziren bertara eta Jose Arrueren margolanetan isladatuta geratu zen.

Paradoxa historiko horien ondorioz, Santa Luzia eguna bakarrik ospatzen da, eta ez santutegiko zaindaria den Ama Birjinarena.

Ermuko Andra Mariaren Santutegia

Multzo arkitektoniko gotiko-errenazentista ikaragarria da, aldapan dagoen zoruari egokitutako tenplu batez osatua, eskuaira-formako arkupe batean sartua, eta horrekin batera terraza handi bat, dena dorre exentu batek eskoltatua (Multzoaren azken elementua), bideak zaintzen dituela dirudien kanpai-horma baten antzera.

Artxibo historikoei esker, badakigu tenpluaren jatorria, Santa Luzia ermitarena bezala, XV.mendearen amaieran eta XVI.mendearen hasieran kokatzen zela, eta euskal gotiko estilokoa zela. Hala ere, duela gutxi egindako indusketa arkeologikoek aurreko bi tenpluak ordezkatu zituela erakutsi dute, XIII.mendean jatorria zutenak, eta baita XI.mendean
inguruan biztanleria finkatu zela ere. Badakigu, halaber, 1467 eta 1496 urteen artean datatutako dokumentazioari esker, XV.mendearen bigarren erdian jada ospe handiko tenplua zela, baina, aldi berean, betierekoa edo, gutxienez, garaiko beharretarako eskasa. Horrela, hamarkada batzuk geroago, XVI.mendean, tenplu handiago bat eraikitzen hasi ziren. Gaur egun zati hori ikusten dugu, baina haren bilakaerak eta eraikuntza-garapenak XX.mendera garamatza, mendebaldeko atean, eraikuntzaren oinean, arkupea amaitzen den unera.

Eraikinaren elementurik ikusgarrienak XVII.mendekoak dira: arkupe ederra, harrizko sei arkuekin, eta eraikin nagusitik isolatuta dagoen kanpandorre apartaren birmoldaketa. Horra igotzeko, barrualdean dagoen eta harriz landutako eskailera batetik igaro behar da. Eliza bi gorputzetan datza: nagusia eta epistolaren alboan dagoen bi zatitan garatutako aldekoa; honi guztiari burualdea eta ebanjelioaren aldean dauden bi kaperak gehitu behar zaizkio.

Barruan, aldare nagusiaz gain, lehen errenazimenduko lan fina den erretaula bat nabarmentzen da. Titularraren tailu gotiko berantiarra dago; zutik ageri da, erretaula baino pixka bat lehenagoko garaikoa. Aipagarriak dira Arrosarioko kaperako erretaularen taila ere, tenpluko tailarik zaharrena, edo Andra Maria, XIII.mendeko gotikoa dena, haurra magalean duela eta birjina eseriaren tipologiari erantzuten diona.

Heraldikaren bidez, Laudioko Erdi Aroko familia garrantzitsuenetako baten presentzia nabarmentzen da kaperetako batean: Anuntzibaitarrak. Izan ere, banderizo boteretsuak izan ziren tokiko beste familia garrantzitsu baten aurka, Ugarteko Ospiñatarrak, zeintzuekin lurraldea kontrolatzeko leihatzen ziren.

Hemendik, ibilbide ezberdinak egin daitezke, hala nola GR-123, Kontrabandistena deitutakoarekin bateratzen dena, edo Burdin Hesiarena. Era berean, inguruko gailur enblemateikoren batera, hala nola Goikogane, Kamaraka edo Ganekogorta, igotzeko aukera ere eskaintzen du.